Każde dziecko przynosi ze sobą własne doświadczenia, zainteresowania i sposoby uczenia się. Nauczyciel, który chce skutecznie różnicować nauczanie, powinien zacząć od głębokiego poznania swoich uczniów – nie tylko ich umiejętności akademickich, ale także ich motywacji, stylów uczenia się i indywidualnych preferencji. Rozpoznanie tych cech pozwala nie tylko na skuteczniejsze nauczanie, ale także na budowanie zaangażowania i poczucia własnej wartości u dzieci.
Jednym z kluczowych aspektów poznania ucznia jest zrozumienie jego gotowości do nauki. Gotowość ta odnosi się do poziomu biegłości dziecka w danym temacie – czyli tego, co już wie i umie, oraz tego, z czym ma trudności. Aby skutecznie różnicować nauczanie, warto stosować krótkie diagnozy przeprowadzane przed rozpoczęciem nowego działu. Pozwalają one określić, które dzieci potrzebują więcej wsparcia, a które mogą już pracować na bardziej zaawansowanym poziomie. Przykładowo, przed rozpoczęciem nauki ułamków w grupie trzecioklasistów, przeprowadziłam krótką, nieformalną rozmowę z uczniami, pytając ich, czy potrafią rozciąć figurę geometryczną oraz podzielić zbiór kulek na podaną przeze mnie liczbę równych części. Niektóre dzieci intuicyjnie rozumiały pojęcie połówek i ćwiartek, podczas gdy inne miały trudność z wizualizacją tych podziałów (niektóre radziły sobie zarówno z rozcinaniem figury, jak i z podziałem zbioru, ale były i takie, dla których było to bardzo trudne ćwiczenie). Dzięki tej wiedzy mogłam lepiej zaplanować lekcję i dostosować zadania do potrzeb różnych uczniów.
Drugim ważnym aspektem jest rozpoznanie zainteresowań ucznia. Dzieci są bardziej zmotywowane do nauki, gdy treści lekcji odnoszą się do ich pasji i codziennych doświadczeń. Zastosowanie matematyki w kontekście, który jest dla nich interesujący, sprawia, że nauka staje się bardziej angażująca. Na przykład, prowadząc lekcję o zbieraniu danych i tworzeniu wykresów, poprosiłam dzieci o głosowanie na ich ulubione zwierzęta. Wspólnie stworzyliśmy tabelę i wykres słupkowy, analizując, które zwierzę było najczęściej wybierane. Dzięki temu uczniowie chętniej angażowali się w analizę danych, ponieważ temat był dla nich bliski i ciekawy.
Trzecim elementem jest profil uczenia się dziecka, czyli to, w jaki sposób najlepiej przyswaja ono nowe informacje. Niektóre dzieci preferują naukę przez słuchanie, inne przez obserwację, a jeszcze inne przez działanie i eksplorację. Istnieją także uczniowie, którzy potrzebują ciszy i skupienia, podczas gdy inni uczą się najlepiej w ruchu lub z lekkim szumem w tle. Aby lepiej zrozumieć te preferencje, stosuję krótkie ankiety lub obserwacje. Staram się dowiedzieć jak najwięcej o każdym uczniu:
- w jakiej pozycji najlepiej mu się pracuje (np. na siedząco przy swoim lub innym stoliku, na stojąco, na leżąco),
- czy woli pracować samodzielnie, w parach lub w małej grupce,
- czy woli pracować przy mocnym świetle, czy przyciemnionym, w cieple, czy w chłodzie,
- czy woli pracować, gdy jest cicho, czy głośno, a może przy muzyce (jakiej?),
- czy jest wzrokowcem, słuchowcem, kinestetykiem, a może najefektywniej uczy się przez udział w rozmowie,
- czy woli prezentować rezultat swojej pracy na piśmie, w ramach prezentacji, czy poprzez udział w dyskusji.
Pamiętam Kubę, jednego z moich uczniów, który bardzo niechętnie podchodził do pisemnego rozwiązywania zadań i martwiłam się, że nie przyswaja materiału tak szybko, jak pozostałe dzieci w grupie. Jednak kiedy poprosiłam go, aby wyjaśnił ustnie rozwiązanie swojemu koledze, okazało się, że doskonale rozumie materiał. To skłoniło mnie do umożliwienia uczniom różnych sposobów prezentowania wiedzy – jedni mogą pisać rozwiązania, inni odpowiadają ustnie, a jeszcze inni wolą tworzyć rysunki.
Poznanie każdego ucznia jako ,,indywiduum” to proces, który wymaga czasu i uważnej obserwacji. Jednak jest to wysiłek, który procentuje – dzieci czują się zauważone, docenione i bardziej zaangażowane w naukę. Różnicowanie nie polega tylko na dostosowywaniu poziomu trudności zadań, ale przede wszystkim na budowaniu grupy, w której każdy uczeń ma przestrzeń do uczenia się w sposób zgodny ze swoimi możliwościami i preferencjami.